تاملاتی درباره هنر متعهد
تاملاتی درباره هنر متعهد

 شبکه ای تنگاتنگ از مفاهیم کهنه و نو چیزی که دنیای ما را ساخته تا فرق بین بیداری و خواب ، توهم و واقعیت را تشخیص دهیم. و عجب ! که همین راهنمایان خستگی ناپذیر کهن و ایضا آن سلحشوران آرمان گریز مدرن همه گی طرحی بر ما تحمیل می کنند. و این تنها اشباح […]

 شبکه ای تنگاتنگ از مفاهیم کهنه و نو چیزی که دنیای ما را ساخته تا فرق بین بیداری و خواب ، توهم و واقعیت را تشخیص دهیم.

و عجب ! که همین راهنمایان خستگی ناپذیر کهن و ایضا آن سلحشوران آرمان گریز مدرن همه گی طرحی بر ما تحمیل می کنند. و این تنها اشباح هنر است که ما را در خلسه ای تکرار نشدنی از این واقعیت های خودساخته دور می کند.

هنر متعهد چیست؟ چیزی نه از جنس ایمان است که معنا بیاورد و زندگی بخشد و نه مذهب که انگیزشی ایجاد کند ، بلکه تنها چیزی سفارشی است.

می خواهید با زبان فلسفی ورمزگونه پیش برویم لاجرم باید از نیچه سراغی بگیریم: این بادهای گرم و باران زا که در ما میل به موسیقی و شوق نغمه سرایی پدید می آورند ، از کجا می وزند؟ آیا این همان بادهایی نیستند که فضای کلیساها را پر می کنند و افکار عاشقانه در زنان می دمند؟ ( فردریش نیچه| حکمت شادان | ترجمه جمال آل احمد ، سعید کامران و حامد فولادوند | کتاب دوم ص ۱۲۴ ، بند ۶۳| نشرجام چ هشتم ۱۳۹۴)

می خواهید بیشتر بخوانید : هنوز در موسیقی واگنری چقدر ارضای نامقبول و حتی نامفهوم همه نیازهای مذهبی یافت می شود ! چقدر نیایش، فضیلت ، تدهین ،  بکارت و  نجات ( بازخرید) از طریق آن سخن‌نمی گویند! از این موسیقی ممکن است از کلمات و مفاهیم رها شود، (اوه ! ) این زن چه بهره ای می برد، این قدیسه ریاکار، که به هر آنچه در گذشته مورد باور بود هدایت می کند و اغوا می نماید! وجدان روشنفکرانه ما نیازی ندارد که احساس شرمندگی کند – او بیرون می ماند _ وقتی که غریزه ای قدیمی یا غیر آن با لبان لرزان از جامهای ممنوع می نوشد ؛ این زیرکانه و سالم است و ، تا آنجا که شرم به خاطر ارضای غریزه مذهبی ما را برملا می سازد ، حتی نشانه خوبی است.

مسیحیت زیر جلکی: از نوع موسیقی دوره نهایی واگنر . ( فردریش نیچه | اراده ی قدرت|ترجمه دکتر مجیدشریف| کتاب سوم ، اصول یک ارزشگذاری جدید، ص ۶۴۰ ، بند۸۴۰ ، مارس – ژوئن ۱۸۸۸| نشر جام ، چ ششم ۱۳۹۳)

چرا کسی ( نیچه) که معتقد است که  بی موسیقی زندگی که زندگی نبود ! چنین به واگنر می تازد؟ ( و جالب است که همین آقای ریشارد واگنر و آثار کلاسیک وی بسیار محبوب حزب نازی و شخص پیشوا بوده اند.

در حالیکه همزمان همین دم و دستگاه به نیچه نیز تمایل و اعتقاد نشان می داده است.) پاسخ آن در هنری باید جست که خود را متعهد می داند.

هنری که مذهب را هم ظاهری می کند ، زیبایی شناسی را ، معصومیت را و حتی اعتراض را.

هنر متعهد چیست؟ همان شجریانی گری موسمی ما ! .و براستی از موسیقی و آواز یکدانه شجریان چیزی عجیب تر سراغ دارید؟ هنری اعصاری و کهن.

چهچه ای از عمق تاریخ. که توده های عوام فقط نوستالژی ربنای آنرا طلب می کنند و روشنفکران از آن ابزاری ساخته اند برای اعتراضی سیاسی.ظاهری برای مذهبی شدن و هنری برای متعهد شدن .

هنر متعهد ، محصول دلخواه و کاربردی همه مکاتب دست ساز بشری. فرقی هم نمی کند با چه تابلویی باشند. از نازیسم و فاشیسم گرفته تا مکتب های بازگشت به خود خودمانی.

تراوشات ذهن نابسامان شریعتی ماترکی برای هواخواهان هنری اش .از تولیدات پریشان احوالانه ی سینمای محسن‌مخلباف تا لوده گی های مسعود ده نمکی.

و جالب آنکه همین هنر متعهد است که چماق را به سینما و هنر ما وارد کرده است. و ابدا هم به روی خودش نمی آورد که من مخملباف در آن سالهای دگرگونی چگونه سدی ساخته ام در مقابل هنر برای هنر ! .

باز نیچه بخوانیم :” هنری برای هنر . در افتادن با غایت در هنر همواره در افتادن با گرایش به اخلاقی کردن هنر است، در افتادن با قرار دادن آن در زیر دست اخلاق.

هنر برای هنر ، یعنی مرده شور اخلاق را ببرد ! (توجه به مفهوم اخلاق نیچه ای) اما این دشمنی نیز پرده از قدرت بالادست آن پیش داوری بر می دارد.

همین که از هنر هدف وعظ اخلاقی و بهبود بخشیدن به بشریت را گرفتی ، آن چه به زودی از پی می آید آن است که هنر بی غایت است و بی هدف و بی معنا ؛ کوتاه سخن ، هنر است برای هنر – ماری ست دم خود را به دندان گرفته‌.‌

بی غایتی ناب به از هر غایت اخلاقی !  – چنین می گوید شورناب  ( فردریش نیچه | غروب بت ها | ترجمه داریوش آشوری | پویندگی های مردنابهنگام ، ص ۱۲۳ ، بند ۲۴| نشرآگه چ دهم ۱۳۹۵)

و بی اخلاقی هنر نه از جنس کژکاری های امثال محسن نامجوست و بی بند و باری های فلانی .بی اخلاقی هنر را باید در صدای ساز کیوان کلهر جست.

هنری برای هنر ! کجا دیده اید که کلهر مانیفست سیاسی ارائه کند و یا به فلان معضل که باب محافل مجازی و سیاسی است واکنش نشان دهد جز در کمانچه و سه تارش او در هیچ جای دیگری سخن نمی گوید و اعتراض نمی کند.

بقول خودش : وظیفه من این نیست که در هر موردی صحبت کنم یا دخالت کنم!

باری ! هنرمند یک نابغه ی خبردهی  است ( نیچه، همان ، ص ۱۲۴) و هنر  دلیری و عنان گسیختگی احساس ها در برابر دشمنی نیرومند، در برابر یک مشکل والا  ( نیچه ، همان ، ص ۱۲۴)و  ارزش شور و احساسات بهتر از زهد وریاست.

صادق بودن ، حتی در شر ، بهتر از گمراه بودن در اصول اخلاقی سنت است.

انسان آزاده می تواند خوب یا بد باشد، اما انسان غیرآزاده ننگ طبیعت است … سرانجام آن کس که می خواهد آزاده باشد ، تنها از طریق توانایی های خود می تواند آزاده شود…. ( فردریش نیچه | حکمت شادان | همان منبع | ص ۶۵_۱۶۴ | بند ۹۹)

هنر راستین چنین است ،دلیر و آفریننده ( همان که نیچه می گوید صادق بودن حتی در شر ) پر از شور و اشتیاق در بیان هر چیزی حتی غم و یا هولناک ترین چیزها ، من‌چنین‌می پندارم.در غیر اینصورت هر اثر هنری که احساسات ما را به شکل اغراق آمیزی بسوی اندوه پیش می برد ، تا تبعیتی از ما بخواهد که در آن اشتیاقی نیست، هر چند از فاجعه ای واقعی متصور شده باشد بهمان اندازه می تواند خطرناک و پوپولیستی باشد.

و اتفاقا مسئله آقای نامجو از همین جا شروع می شود‌. او می خواهد الگو باشد.

در همین ویدئوی اخیرش هم مدعی است که کار دفاع از حقوق زنان را کلید زده است ! و شروع می کند بخاطر رفتار و حرف هایش در قبال زنانی که به آنها ظلم کرده عذرخواهی کردن‌. خب ! این بی معنی است. نمایشی است.

روشنفکری زیر جلکی : از نوع موسیقی : دوره تلفیقی نامجو. اگر آقای نامجو می داند که درگیر انواع عقده های روانی است که بقول خودش توسط سیستم سیاسی ایران و هزاران سال فرهنگ مرد سالار ایرانی ایجاد شده خب برود به کار تراپی اش برسد ، همانطور که خودش می گوید مشغول درمان خود است. ولی سکوت کند‌.

اصلا وقتی خود من با خودم به آرامش و صلح نرسیدم نمی دانم کجای این هستی قرار دارم خب! چه کاریست که بیایم مانیفست به دیگران بدهم.

و اشتباهاتم را تاریخی جلوه دهم .

موسیقی تلفیقی البته کار جدیدی نیست. همواره انتقاد به موسیقی ایرانی بوده که باید معاصر شود‌ و موسیقی تلفیقی برای پیوند فرهنگ ایرانی با فرهنگ جهانی بعنوان یک راه حل مطرح بوده است.

کار محسن نامجو موسیقی هم تلفیقی است. او مدعی است دو گام از دستگاه شور می کاهد تا به بلوز برسد.

او گذشته را می خواهد که جهانی کند. حسین علیزاده هم بنوعی دیگر این گذشته را می خواهد معاصر کند.

او مقام داد وبیداد را که از ترکیب گوشه  داد  از دستگاه ماهور و گوشه بیداد  از دستگاه همایون است ابداع کرده و همواره سعی کرده سرعت بیشتری به موسیقی ایرانی بدهد‌.

ولی او در داخل موسیقی ایرانی نفس می کشد، میراث دار گذشتگان خود است ، ولی محسن نامجو می خواهد خودش پرچم دار باشد.

مدعی است ، اینجای کار او زننده است.هنرمند که مدعی نمی شود ، هنرش باید حرف بزند و راه نشان دهد.‌ وقتی می گویم بگذاریم هنرمندان بجای سیاستمداران سخن بگویند منظور من هنرشان است نه خودشان. و این فرق هنر برای هنر است بجای هنر متعهد و اخلاقی.

نور پردازی بریده و هدفمند در حضور المان هایی مانند ترس و وحشت را در تابلوی رنگ و روغن سوم ماه مه ۱۸۰۸ فرانسیسکو گویا ببینید.‌

اثری الهام بخش ، مرد مادریدی که دستان خود را بر روی گلوله های ارتش اشغالگر فرانسه گشوده است.

او را مانند فرشته ها ترسیم کرده است گویا. بی تردید این اولین‌نگاره انقلابی جهان است ، بر ضد هر آنچه بیعدالتی است و غیرانسانی. هنر برای هنر چنین است.

و جالب است که یکصد و سی سال پس از سوم ماه مه ۱۸۰۸ گویا ، پیکاسو ، گرنیکا را می کشد اینبار برای افشای ظلم نازی ها‌ با تاثری که از نگاره گویا گرفته است.

اگر امید را امکانی در گذشته بدانیم چیزی که به آن معتقدم ، زیرا در ارتباط با رویاها و اهداف آدمی و یک جامعه است‌، بر این نظرم که باید هنر برای هنر را ارج نهاد.داستان ما روایت دو شهر است: شهر شاعران و ادبیان و شهر فیلسوفان سیاسی و هنرمندان غیرمتعهد.‌

شهر اول را امثال شاملو ، آل احمد و گلسرخی ساخته اند و تجربه تلخی از آن برایمان بیادگار مانده است ، همان ماترک هنر متعهد، قلمی که از آن خون می چکید و شعری که از آن‌گلوله .

اما شهر دوم بنایی نیمه کاره و رها شده است. و چنانکه قتل سقراط در آغاز حیات عقل سیاسی نشان می دهد ، در شهر عدل و عدالت ، در  زیباشهر عاطفه باید تربیت شده عقل باشد و نه مربی آن.

و این چیزی که در شهر اول به فور یافت می شد ، هنری رقیق شده نه عقلی که به شور آمده. درباره این دو شهر بیشتر خواهم گفت.

بیشتر بخوانید:
بحران شکاف محلات فقیر و غنی در رشت
  • نویسنده : علی دادخواه