فرهنگ پژوهش؛ موانع و محدودیت های آن
فرهنگ پژوهش؛ موانع و محدودیت های آن
پژوهش، خارج از علم دیده نمی شود، نگاه ما در این نوشتار فلسفی نیست ،بلکه توضیح واضحات برای نشر علم و فرهنگ پژوهش است تا در جامعه بیش از گذشته، پژوهش بستر خود را پیدا کند. همانگونه که هر حرکت علمی، نیازمند در نظر گرفتن توصیف، تجزیه و تحلیل، تبیین و پیش بینی است، پژوهش نیز از این مسیر به درک یافته ها و پدیده ها می پردازد.

مقدمه
پژوهش، بخش اصلی هر حرکت علمی و مهمترین بخش تمامی تصمیماتی است که بعد از آن صورت می گیرد، هیچ برنامه ریزی ،طراحی و تولیدی نمی تواند بدون پژوهش به سرانجامی برسد، پژوهش نقش اساسی در حلقه تولید و توسعه دارد .به عبارت دیگر، تمامی حرکت های نافرجامی که در جامعه صورت گرفته است، حاصل ضعف در پژوهش و بی توجهی به آن بوده است ،با این نگاه نه می توان برای پژوهش یک هفته را در نظر گرفت و نه می توان از کنار آن به سادگی گذشت.
در گردونه تصمیمات علمی ،پژوهش در هر مرحله از تصمیم گیری نیازمند توجه است.

این مرقومه سعی دارد به اختصار به فرهنگ پژوهش و موانع و محدودیت های آن به صورت اسنادی بپردازد. 

علم چیست؟
علم تعاریف مختلفی دارد و علت تفاوت در تعاریف بخاطر پیچیدگی موضوع است. علم ،شناخت منظم روابط منطقی بین پدیده هاست . شناختی که نیازمند روش ،منطق ،درک پدیده و روابط بین آنهاست.

«اینشتین» در جایی نوشته است که علم چیزی جز is nothing more than پالایش تفکر روزمره نیست». نقل انگلیسی آن از این لحاظ ارزشمند است که تاکید خاصی بر یک چیز دارد ،پالایش تفکر روزمره که ما را به فهم روابط منطقی بین پدیده‌ها رهنمون می سازد. به منظور شناخت آنها و کنار گذاشتن تفکر عادتی. برای چی؟ برای رسیدن به تفکر خلاقی که حاصل کار و زحمت یک پژوهشگر است. عالمان، در عرصه زندگی اجتماعی، محصولی ارزشمند تولید می‌کنند که بدون آنها نه برنامه‌ریزی ممکن است، نه طراحی را بدون علم می توان متصور بود و نه تولید یک محصول و کالا را . بنابراین، هم تربیت عالم در جامعه مهم است و هم ترویج فرهنگ علمی که نیازمند تو جه به سازمان‌ها و نهادهایی است که به این مهم می‌پردازند.

تعریف و اهمیت پژوهش
پژوهش، خارج از علم دیده نمی شود، نگاه ما در این نوشتار فلسفی نیست ،بلکه توضیح واضحات برای نشر علم و فرهنگ پژوهش است تا در جامعه بیش از گذشته، پژوهش بستر خود را پیدا کند. همانگونه که هر حرکت علمی، نیازمند در نظر گرفتن توصیف، تجزیه و تحلیل، تبیین و پیش بینی است، پژوهش نیز از این مسیر به درک یافته ها و پدیده ها می پردازد.

پژوهش را می توان، “مطالعه منظم، کنترل شده، تجربی و انتقادی یک یا چند قضیه فرضی درباره روابط میان پدیده‌ها” چیزی را که سال ها قبل اندیشمندانی چون کرلینجر(۱۳۷۴) بدان اشاره کرده اند. نوعی جستجوی مداوم حقیقت که در آن، پاسخ‌های آزمایشی، موجب تنقیح مسایل و مطالب و همچنین اصلاح و بهبود روش‌های پاسخ‌یابی می‌شود.

در تعریف پژوهش همچنین آمده است که برخورد متدیک (methodic) با مسایل و پدیده‌هاست.

اگر بدانیم که ارکان استراتژیک رشد و توسعه جامعه چند چیز هستند که شامل نظام آموزشی، نظام تولید، نظام تکنولوژی، نظام برنامه ریزی و نظام پژوهشی؛ بایستی بدانیم که بدون پژوهش که خود جزو ارکان استراتژیک رشد جامعه است، رشد نظام‌های دیگر امکان پذیر نخواهد بود.

در اهمیت پژوهش همین اندازه بس که می‌توان گفت که تغییرات اوضاع یک جامعه از تحول فکری و تغییرات افکار متفکران و پژوهشگران علمای علوم، به ویژه علوم اجتماعی مشخص می‌شود.

آینده‌نگری در حوزه زندگی اجتماعی، تنها با پژوهش شدنی است و بدون پژوهش، نمی‌توان آینده‌ای را برای یک جامعه مطلوب ترسیم نمود.

نگرش سیستمی به پژوهش
سیستم هایی که به اصلاح تدریجی و کاهش هزینه ها و معایب خویش می اندیشند، به پژوهش بیشتر بها می دهند و برای افزایش رقابت مزیتی خویش، به R&D توجه دارند.

در مقابل سیستم هایی که به روزمره گی خو گرفته اند و خود را برای تغییر آماده نکرده اند از پژوهش فاصله گرفته و یا بخش های پژوهشی را از کاربردی بودن خارج کرده اند.

از منظر دیگر، می توان تحولات و تغییرات امروز بشر را حاصل پژوهش دانست چرا که نمی تواند این همه تحولات و تغییرات حاصل تصادفات و اتفاقات باشد.

فرهنگ پژوهش و مشخصات آن
پژوهش دارای فرهنگ خاص خویش است و ریشه در طبیعت اولیه انسانی دارد؛ طبیعتی که خداوند در خلقت بشر نهاده و کمتر دستخوش تغییرات اجتماعی و فرهنگی است . این طبیعت از پرسش و جستجوگری که درکودک هست، آغاز می‌شود تا به مرحله متعالی آن که عمیق شدن و ریز شدن در پدیده‌هاست ادامه می یابد. تکه تکه کردن اجزا در آزمایشگاه و سرانجام در کل دیدن آنها به منظور درک کامل پدیده‌ها نشان از قدرت و فرهنگ پژوهشی است . فرهنگی که با فرهنگ پلیسی و پنهانکاری متفاوت است.

«محقق در جستجوی اهداف تحقیقاتی خویش از جزییات بحث‌ها و شکافتن موضوعات بهره می‌جوید. در صورتی که پلیس تا جایی که می‌شود، از سخن گفتن می‌پرهیزد. پژوهشگر به دنبال انگیزه‌هاست، در حالی که پلیس جز پیروی محض، وظیفه دیگری ندارد».
تلاش تحقیقاتی در نظریات محقق خلاصه نمی‌شود و دیدگاه‌های پژوهشی همانند جریانی هستند که از فردیت محققان بالاتر می‌روند. محقق نه به متفکران، بلکه به سیر تفکرات می‌اندیشد. در جامعه امروز ما نبود نگرش علمی به حل پدیده‌ها، یکی از موانع اساسی در رشد حوزه فرهنگ پژوهش است.

پژوهش که کندوکاوی عاقلانه در ذات و جوهر پدیده‌هاست، همه چیز را به تحول فرامی‌خواند و همه چیز را به شکافتن و نقادی می‌کشاند. چنین نگرشی با ساختار، ارزش‌ها و هنجارهاى رسمی جامعه کنونی ما سازگار نیست و نیازمند تحول اساسی است و بزرگترین مانع، مدیران محافظه کار هستند که نمی خواهند که بر وضع موجود، خللی وارد شود.

بعضی از محققان محدودیت های پژوهشی کشور را به ۱۲ عامل دسته بندی کرده اند اما معتقدند که با همه محدودیت های قانونی، مقرراتی، علمی، اطلاعاتی، ارتباطی، مالی، سازماندهی و ابزاری، مهمترین مشکل، باورها و نوع نگرش جامعه به پژوهش است که بر سایر حیطه ها تاثیر می گذارد. (صافی ، ۱۳۸۰).
دیگر محققان (قورچیان، ۱۳۸۳) محدودیت های کلان موثر بر روند فعالیت های پژوهشی و تولید علم را در هفت دسته سیاسی، فرهنگی، اجتماعی ، آموزشی، مدیریتی، اقتصادی، قانونی و جهانی دسته بندی می کنند.

وجود ضعف در سواد علمی و توانمندی های پژوهشی از جمله عوامل کاهنده و بازدارنده ای است که هم در انجام پژوهش و هم در کاربست نتایج فعالیت های پژوهشی تاثیر گذار است.

سنت گرایی، گرایش به تقلید، رواج اندیشه‌های تعبدی و شخصیت پرستی چهار عامل اساسی است که مانع اساسی در ترویج فرهنگ پژوهش در ایران است و متفکران زیادی به آن اشاره کرده اند. سنت مقوم جامعه اسلامی ماست، اما سنت گرایی، پذیرش بدون تفکر است که در جامعه رشد کرده است و ناشی از حاکمیت طولانی استبداد در کشور ماست که مانع زمینه تفکر آزاد و دگراندیشی است.

در کشورهای دیگر ،ساکس و همکاران (۲۰۰۲) و تین (۲۰۰۷) (به نقل از کریمیان و دیگران ؛۱۳۸۸) هم نشان داده اند که میزان دانش و توانمندی پژوهشی از موارد بسیار مهم موثر بر بهره وری پژوهشی و کاربست نتایج تحقیقات است.

نبود این موارد، نه تنها شرایط مناسب را برای روی آوری به تحقیق از میان می‌برد، بلکه ارزش‌های تحقیق‌پرور را نیز در جامعه از بین می‌برد.

راهکارهایی برای تقویت پژوهش
حوزه پژوهش بسیار متاثر از فراسیستم های فرهنگی و اجتمایع پیرامون خویش است. وجود یک جو همفکر و سازگار در هر زمینه ای از علم و دانش بیانگر فضای علمی و پژوهشی مناسب است.

در پیش گرفتن یک سیاست پژوهشی جامع و هدف‌دار در زمینه‌های علمی و صنعتی، از وظایف هر دولتی است. مهمترین راهکاری که برای تقویت پژوهش در مجامع علمی می‌توان بدان اشاره کرد، گسترش مدیریت علمی است،مدیریتی که همه چیز را قبل از عمل به تفکر و تحقیق فرامی خواند تا تا خللی در کار پیش نیاید. در حالی که دنیا در حال تجربه‌های مدیریت‌های نوین علمی است، ما هنوز در جامعه خودمان ـ بنا به بررسی مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی ـ با بحران مدیریت روبه‌رو هستیم.

مدیریت علمی، مدیریتی است که همه اجزای آن، از طریق یک تفکر سنجیده، حساب شده و تجربی پدید آمده است.

ایجاد سازمان علمی نیز از دیگر نیازهای رشد پژوهش در جامعه است که پروفسور عبدالسلام، اندیشمند پاکستانی بدان اشاره می‌کند که در جهان سوم، نبود سازمان علمی، بحران علم وتکنولوژی ایجاد کرده است. به عبارت دیگر، سیاست پژوهشی جامع منجر به سازمان علمی خواهد شد که زمینه ساز رشد و بالندگی فرهنگ پژوهش خواهد بود.

از دیگر راهکارها ، می توان به ایجاد رویکرد علمی به پدیده‌ها را مثال زد. رویکرد علمی از مهد تا لحد می-تواند ادامه یابد و این نوع نگرش همانطور که قرآن کریم بین عالم و جاهل تفاوت قایل است و یا چنانکه اندیشمندان جهان، همچون «آلبرت اینشتین» گفته اند، زمینه رشد علمی را با پالایش تفکر روزمره فراهم می سازد که عامل اساسی رفتار علمی در جامعه در جهت رشد فرهنگ پژوهش و دستیابی به محصول علم است.

پژوهش که کندوکاوی عاقلانه در ذات و جوهر پدیده‌هاست، همه چیز را به تحول فرامی‌خواند و همه چیز را به شکافتن و نقادی می‌کشاند. چنین نگرشی در جامعه ما با ارزش‌ها و هنجارهاى جامعه کنونی ما سازگار نیست و این مسئله نیازمند تحول اساسی است تا بتوان به فرایند توسعه رسید.

فهرست منابع:
اینشتین ،آلبرت According to Albert Einstein, who knew a thing or two about it, “The whole of science is nothing more than a refinement of everyday thinking.”
https://ubiquity.acm.org/article.cfm?id=2447479

بیان، حسام الدین. جستارگری؛ شالوده پژوهش‌های پیشرفته در علوم. تهران: نشر مرکز آموزش مدیریت دولتی. ۱۳۷۵
کرلینجر، فرد. مبانی پژوهش در علوم رفتاری. تهران: نشر آوای نور. ۱۳۷۴

کریمیان، زهرا، صباغیان، زهرا و بهرام صالح صدق پور (۱۳۸۸). بررسی موانع و چالش های پژوهش و تولید علم در دانشگاههای علوم پزشکی. در : http://ihej.ir/
کیوی، ریمون و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمه دکتر عبدالحسین نیک گهر، تهران: نشر فرهنگ معاصر، ۱۳۷۴

پژوهشگر ارشد رسانه صدا وسیما و محقق فرهنگی می باشم و بیش از ۲۰ سال هست که کار پژوهشی و تولیدی در حوزه رسانه می کنم.

 

بیشتر بخوانید:
نقدی بر گسترش فساد و لزوم مطالبه گری

فرهنگ پژوهش؛ موانع و محدودیت های آن – محمدحسن آغاز – پژوهشگر فرهنگی و رسانه
شماره همراه :۰۹۱۲۲۳۸۴۵۸۸ Gmail:aghaz2000@gmail.com

  • نویسنده : محمدحسن آغاز