یکی از مصادیق فساد در دنیای امروز به دلیل جهانی شدن اقتصادها و وابستگی آنها به یکدیگر، تطهیر پول یا به اصطلاح پول شویی است. پول هایی که از طریق فعالیت های غیر قانونی و نامشروع- همچون فساد اداری یا سیاسی مقامات فاسد به صورت «اختلاس و رشوه خواری»، تجارت غیرقانونی، قاچاق مواد مخدر و… […]

یکی از مصادیق فساد در دنیای امروز به دلیل جهانی شدن اقتصادها و وابستگی آنها به یکدیگر، تطهیر پول یا به اصطلاح پول شویی است. پول هایی که از طریق فعالیت های غیر قانونی و نامشروع- همچون فساد اداری یا سیاسی مقامات فاسد به صورت «اختلاس و رشوه خواری»، تجارت غیرقانونی، قاچاق مواد مخدر و… به دست می آید چنان است که خرج کردن این ثروت ها برای صاحبان آنها دشوار و خطرناک می باشد. لذا آنان مجبور هستند نخست پول خود را پاک یا به اصطلاح پول شویی کنند؛ یعنی «پول کثیف» را به «پول تمیز» تبدیل کنند.

به این پول های کثیف باید درآمدهای شبکه های مافیایی، پول های حاصل از دریافت وام از بانک هایی داخلی بدون تضمین های کافی و انتقال آن به خارج از کشور با هدف خودداری از باز پرداخت آنها، پول های حاصل از تقلب در تجارت (همچون فروش کالاهای تقلبی یا فاسد) یا عدم رعایت حقوق مالکیت معنوی، وجوه حاصل از جعل اسکناس، اوراق قرضه یا چک های تقلبی و نیز وجوه حاصل از حساب سازی های برای فراز از پرداخت مالیات را نیز اضافه نمود. بنابراین پول شویی به فرایندی اطلاق می شود که در آن عواید و منافع حاصل از راه های غیرقانونی و نامشروع به دارایی های مالی یا حقیقی ظاهراً قانونی اطلاق می شود. این «تبدیل و اخفتا» یا استحاله با این هدف انجام می شود که منشأ تحصیل و کسب این عایدی های غیرقانونی و نامشروع را از نظر صاحب نظران قانون و همچنین از دید اجتماع به طور کلی مخفی و پنهان نگهدارند و آنها در فعالیت های دیگری سرمایه گذاری کنند. همچنین انگیزه اختفا و پنهان سازی این جریان های مالی، جلوگیری از زیان های مالی و پیگیری های جزایی است و اینکه در صورت دستگیری مجرمین، مصادره درآمدهای مزبور امکان پذیر نباشد.

برخی معتقدند که ریشه اصطلاح پول شویی به مالکیت مافیا بر شبکه ای از رختشویی خانه های ماشینی در ایالت متحده امریکا در دهه ۱۹۳۰ بر می گردد. در این سال ها گاگستذها فعالیتی گسترده در برخی مراکز آمریکا همچون نیویورک داشتند. آنها پول های کلانی از اخاذی، فحشا، قمار و قاچاق مشروبات الکلی به دست آورده بودند و لذا لازم بود صورتی مشروع و قانونی به این پول ها داده شود. یک راه برای این کار انجام کارهای به ظاهر مشروع و آمیختن درآمدهای غیرقانونی با درآمدهای مشروعی بود که از سایر فعالیت ها به دست می آمد. رختشویی خانه ها از جمله کسب و کارهای نقدی خرید آنها توسط افرادی همچون «آل کاپون» مزیتی انکارناپذیر داشت. در مقابل، برخی نیز معتقدند که انتساب ریشه این اصطلاح به فعالیت های گروه های مافیایی دهه ی ۱۹۳۰ یک افسانه است و وجه تسمیه پول شویی از آن روست که به دقت آنچه را رخ می دهد، بیان می نماید. یعنی پول سیاه یا غیرقانونی با یک مجموعه نقل و انتقال شسته و تمیز می شود. پول شویی اصطلاح به نسبت تازه ای است که اولین بار در جریان رسوایی «واترگیت» در سال ۱۹۷۳ پدیدار شد و نخستین دفعه ای که در چهارچوب حقوقی و قانونی مطرح گردید در سال ۱۹۸۲ در دادگاهی در امریکا بود و از آن پس در سطح گسترده ای به کار رفت و کاربرد متداولی در سرتاسر جهان یافت. فرایند پول شویی از سه مرحله تبعیت می کند. این مراحل عبارت است از:

الف: مرحله جاسازی یا جایابی

در این مرحله که گردش فیزیکی وجوه نقد می باشد، وجوه نقد به شیوه های مختلف به نظام مالی تزریق می گردد و یا تغییر ماهیت فیزیکی پیدا می کند. از جمله روش های مورد استفاده در این مرحله عبارتند از: سپرده گذاری نزد بانک ها یا سایر نهاده های رسمی یا غیررسمی، ارسال وجوه به خارج از کشور به صورت حواله های بانکی، سرمایه گذاری یا پس انداز در نهاده های رسمی یا غیررسمی، ارسال وجوه به خارج از کشور به صورت حواله های بانکی، سرمایه گذاری یا پس انداز در نهاده های مالی خارجی، خرید اوراق قرضه و یا سایر اوراق بهادار قابل عرضه به بازار، خرید ارز، طلا، آثار هنری، فلزات و سنگ های قیمتی یا عتیقه به گونه ای که بعدها بتوان به راحتی آنها را فروخت، سرمایه گذاری در بنگاه های خرید و فروش املاک و مستغلات و… بدیهی است که بهترین و موثرترین روش برای پول شویی در اختیار داشتن موسسات مالی همچون بانک می شود.

هنگامی که یک نهاد یانکی یا یکی از مقام های اصلی بانک در فعالیت های پول شویی همکاریداشته باشند فرایند پول شویی نسبتاً آسان خواهد بود.

ب: مرحله لایه سازی:

در این مذحله اصلی تحصیل پول و مالکیت از طریق انجام مجموعه ای از عملیات و داد و ستدهای پیچیده مالی و معاملاتی که ردیابی منشأ تحصیل پول و نقطه شروع جریان مالی غیرمشروع را دشوار می سازد، اختفا می گردد به گونه ای که مسیر حسابرسی مبهم می شود. در این مرحله شبکه بغرنجی از داد و ستدهای مالی صورت می گیرد. گاه این کار با استفاده از انتقال الکترونیکی وجوه انجام می شود و با توجه به اینکه در حال حاضر روزانه حجمی در حدود ۱۰۰۰ میلیارد دلار از طریق شبکه الکترونیکی جابجا می شود و بیش از ۵۰۰ هزار نقل و انتقال الکترونیکی وجود دارد که اغلب آنها مشروع و قانونی است، اطلاعات کافی برای آگاهی از ماهیت پولی که جابجا می شود، وجود ندارد. از دیگر روش های مورد استفاده در این مرحله می توان به داد و ستدهای پیچیده با کارگزاران سهام، کالاها، معاملات آتی (در این بازارها تمام داد و ستدها به نام کارگزاران انجام می شود و نه مشتریان، در نتیجه پول شوها می توانند با خرید یک کالا و فروش آن و تنها با دادن کمیسیونی به کارگزاران، پول های خود را تمیز کنند) و انجام معاملات صوری مدت دار اشاره کرد.

ج: مرحله ادغام:

در مرحله آخر، پول های کثیف و تمیز در هم آمیخته و امتزاج می گردد، یعنی عواید و منافع حاصل از فعالیت های غیرقانونی و نامشروع با وجوهی که از منابع مشروع و قانونی تحصیل شده، مخلوط می شود. به این ترتیب فرایند تطهیر پول های کثیف و سیاه- از شکلی که کشف آنها موجب مصادره یا وارد آمدن زیان های مالی و قضایی است به شکلی که کشف آنها عملاً غیر میسر یا دست کم بسیار دشوار است- تکمیل می گردد. روش های معمول که در این مرحله از آن استفاده می شود، عبارتند از تأسیس شرکت های گمنام در کشورهایی که حق رازداری تضمی می گردد، سوءاستفاده از عملیات تجاری (از جمله فاکتوسازی و اظهار ارزش کالا کمتر یا بیشتر  از میزان واقعی) و ارسال اعلامیه های دروغین صادرات و واردات کالا که طی آن پول شو امکان می یابد پول را از یک شرکت یا کشور به شرکت یا کشور دیگری انتقال دهد. در برخی موارد بازرگانان در مقابل وارد کردن بخشی از دارایی های کثیف به داخل منطقه و سپس خارج کردن آن از منطقه به صورت پول های شسته شده بین ۲۰ تا ۵۰ درصد از کل پول ها را به عنوان سهم خود دریافت می کنند. به طور کلی، پول شویی جرمی سازمان یافته است که ویژگی های زیر را دارد:

۱- فعالیت گروهی است که توسط بیش از یک نفر انجام می شود.  2- جرمی درازمدت و مستمر است.  3- در سطح بین المللی رخ می دهد و صرفاً با الزاماً محدود به مرزهای ملی نمی شود.  4- مقیاس بزرگ دارد.  5- سود حاصل آن اغلب صرف فعالیت های غیرقانونی و فعالیت های اقتصادی زیرزمینی می گردد.

شیوه های تطهیر پول

برای تطهیر پول های کثیف شیوه های متعددی به کار گرفته می شود که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱٫ انتقال منابع به میزان کم

۲٫ انتقال صوی منابع بین بانک های داخلی و خارجی

۳٫ تبدیل منابع و وجوه به ارزهای مختلف

۴٫ ایجاد شرکت های جلودار (شرکت های صوری برای لاپوشانی)

۵٫ سرمایه گذاری با هدف گم کردن ردپا

۶٫ سرمایه گذاری موقت در بنگاه های تولیدی و تجاری قانونی اعم از داخلی و خارجی

۷٫ سرمایه گذاری در سهام و اوراق قرضه در کشورهای مختلف

۸٫ سرمایه گذاری در طلا و الماس

۹٫ انتقال منابع به کشورهای دارای مقررات بانکی پنهان- همچون سوئیس- یا آزاد- همچون سی شل- و برگشت آن به محل اصلی به عنوان پول مشروع

۱۰٫ ایجاد سازمان های خیریه

۱۱٫ قاچاق پول نقد یا ارز ر چمدان های انتقال یافته توسط پیک برای واریز در مراکز مالی خارج کشور

۱۲٫ تبدیل اسکناس در کازینوها به ژتون قمار (عواید حاصله در کازینو متعاقباً با پول های دیگر یا چک جایگزین می گردد.)

۱۳٫ پرداخت انتقالی از طریق حساب های تجاری شرکت ها در بیش از یک کشور

۱۴٫ سرمایه گذاری در شرکت های صدف (شرکت های صوری)

۱۵٫ خرید و قاچاق ارز، آثار هنری، فلزات سنگ های قینتی و اشیا عتیقه

۱۶٫ استفاده از «روش های بانکی زیرزمینی و جایگزین ارسال وجوه»

عواقب و خطرات ناشی از عدم مقابله با پدیده تطهیر پول

اکنون فعالیت های پول شویی در چنان سطحی گسترده جریان دارد که به عنوان تهدیدی در سطوح ملی و بین المللی تلقی می شود. عدم مقابله با پدیده تطهیر پول عواقب نامطلوبی در پی خواهد داشت. از جمله این عواقب عبارتند از ایجاد بی ثباتی در نظام بانکی کشور از طریق ایجاد تغییرات غیرقابل پیش بینی و توجیه در تقاضای پول، ایجاد بی ثباتی در جریان بین المللی سرمایه، ایجاد خسارت و لطمه به حسن شهرت، انزوای از نظام مالی بین المللی، ایجاد شکنندگی در نظام کنترل مالی کشور، ایجاد خدشه در امنیت ملی کشور، تهدید فعالیت های سالم اقتصادی است.

نویسنده: فرهاد نصیری فقیر سمیعی