برگِ درختانِ سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار درخت یکی از زیباترین مظاهر خلقت است .درخت نماد آبادانی و شاخص سبزی و خرمی و مظهر زندگی و باعث تلطیف هوا و موجب آسایش و رفاه مردم و صفا و پاکی طبیعت می باشد. در اهمیت درخت و درختکاری همین بس که […]

برگِ درختانِ سبز در نظر هوشیار

هر ورقش دفتری است معرفت کردگار

درخت یکی از زیباترین مظاهر خلقت است .درخت نماد آبادانی و شاخص سبزی و خرمی و مظهر زندگی و باعث تلطیف هوا و موجب آسایش و رفاه مردم و صفا و پاکی طبیعت می باشد. در اهمیت درخت و درختکاری همین بس که در روایتی معتبر از یکی معصومین )ع( منقول است که: »حتی اگر دیدید قیامت بر پا شد و شما مشغول کاشتن درختی بودید، ازاین عمل نیک خود دست برندارید«. و این نشانگر تاکید و توصیه اولیای اسالم به حفظ و حراست از درختان و اهمیت درختکاری است. ریشه ارتباط و عالقه انسان به گیاه از سالهای بسیار دور و شاید از دوران انسانهای اولیه نشأت می گیرد. در طول تاریخ استفاده از گیاه مسیر تکاملی و اشتقاق علمی گسترده أی داشته است.

در این راستا از زمان مهاجرت قوم ماد به فالت ایران، مردم این سرزمین همواره در توسعه فضای سبز و کاشت گیاهان کوشا بوده اند به طوری که روزگاری ایران به نام کشور گل وبلبل شهرت داشت .متأسفانه در دوران اخیر در کشور ما گیاهان مورد بی مهری بسیار قرار گرفته اند، بدین جهت بال بردن سطح آگاهیهای مردم در مورد فضای سبز و آشنایی با خواص گیاهان ضرورتی است که مانع بروز فاجعه نابودی شهرها بر اثر آلودگی هوا و محیط زیست می گردد.جنگلها و درختان به عنوان یکی از مهمترین سامانه های حیات بخش بشر، جایگاه انکارناپذیری در تأمین رفاه، آسایش و سعادتمندی جوامع بشری دارند.وجود ارزشهای متعدّد و متنوّع اقتصادی و زیست محیطی در پیکره این منابع ارزشمند الهی، تکیه گاه مطمئن و استواری برای تداوم و ارتقای زیست موجودات زنده، به ویژه انسان و متضمن شکوفایی حیات جوامع بشری و توسعه پایدار است .متأسفانه همه ساله سطوح بسیار زیادی از جنگلهای دنیا بر اثر عوامل متعدّد از جمله بهره برداری غیر اصولی و مفرط نابود میشود.

در میان علل و عوامل امحا و نابودی جنگلها، ناآگاهی از ویژگیها و ارزشهای زیست محیطی این منابع را نباید نادیده گرفت. جنگلها و درختان با تنظیم جریان های آبی، جلوگیری از فرسایش آب، باد، خاک و طغیان رودخانه ها، افزایش عمر مفید مخازن آبی و سدها تعدیل آب و هوای محیط و تأمین آب مورد نیاز اراضی کشاورزی، پشتوانه ای مطمئن برای زمین های کشاورزی دشت ها به شمار میآیند و در افزایش تولید و ارتقای کیفی محصوالت کشاورزی در واحد سطح تأثیر به سزایی دارند. اراضی جنگلی به دلیل ریشه دواندن گیاهان و درختان و فعالیت میکروارگانیسم های موجود در جنگل ها، موجب نفوذ نزوالت آسمانی در خاک و ذخیره این نزوالت می شوند؛ به گونه ای که هر هکتار جنگل قادر به ذخیره سازی پانصد تا دو هزار متر مکعب آب است. ضمن اینکه زمان نفوذ یک لیتر آب در جنگل محدود هفت دقیقه و در اراضی کشاورزی ۶۴ دقیقه است؛ در حالی که در مناطق غیر جنگلی این زمان به حدود چهار ساعت افزایش می یابد. به تعبیری دیگر توان نفوذپذیری نزوالت در خاک های جنگلی چهل برابر بیشتر از اراضی دیگر است.

جنگلها با انجام عمل فتوسنتز یکی از منابع مهم تولید اکسیژن مورد نیاز موجودات زنده به شمار می آیند. هر هکتار جنگل قادر به تولید اکسیژن مورد نیاز حداقل ده نفر در طول سال خواهد بود. به دلیل تنوع ساختار افقی و عمودی درختان، به ویژه وجود درختانی با سرشت و ارتفاع متفاوت، جنگلها در مطلوبیت بهره مندی از اثرات فیزیکی، شیمیایی و حرارتی پرتو خورشید برای انسانها تأثیر به سزایی دارند، ضمن این که وضعیت تابش نور خورشید در فضای جنگلی نقش مؤثری در آرامش روحی انسانها دارد. جنگل موجب تعدیل آب و هوای محیط می شود.

در ساعات روز به این دلیل که شاخ و برگ درختان مانند حفاظی در برابر پرتو نورانی خورشید قرار می گیرند، دمای هوای جنگل کمتر از دمای فضای غیر جنگلی است و در طول شب نیز به این دلیل که تغییر و انعکاس حرارتی دما در محیط و خاک جنگلی کمتر است، هوای محیط جنگلی خنک تر از فضای باز است. در جنگل، آوای دلنواز پرندگان، جریان آب آبشار ها و رودخانه ها و به هم خوردن برگ ها و شاخه ها به روح و روان آدمی آرامش می بخشد. مکانهای پوشیده از درخت و فضای سبز، بهترین مکان برای تفریح و تفرّج و گذراندن اوقات فراغتاند. وجود فضای سبز و درختان میتواند محیط زیست را در چشم اندازها، فرحناک جلوه دهد و موجب افزایش عمر انسان شود.

بررسی های دانشمندان علم محیط زیست نشان می دهد که درختانی مانند گردو، کاج، نراد، بلوط، فندق، سروکوهی، اکالیپتوس، بید، افرا، زبان گنجشک و داغداغان از خود ماده ای به نام فیتونسید در فضا رها می سازند که برای بسیاری از باکتری ها و قارچ های تک سلولی و برخی از حشرات ریز اثر کشندگی دارد. در عین حال اثر فرح بخشی برروی انسان دارد. شاخ و برگ درختان جنگلی گرد و غبار هوا را جذب می کند و آلودگی هوا را کاهش می دهد. سُرب معلّق در هوا حاصل از فعّالیت واحدهای صنعتی و وسایل نقلیه موتوری و یکی از مواد سمّی و خطرناک برای انسان است که از طریق تنفّس جذب می شود و عوارض و پیامدهای ناگواری بر سالمت انسان دارد که جنگلها مقدار زیادی از سُرب معلّق در هوا را جذب میکنند. پوشش گیاهی درختان به دلیل حفاظت از خاک، قدرت نگهداری و جذب نزوالت و کاهش سرعت سقوط برف و باران بر زمین نقش انکارناپذیری در جلوگیری از جاری شدن سیالب و کاهش اثرات مخرّب آن دارد.

با توجّه به اینکه کاهش درجه حرارت هوا سهمی در افزایش رطوبت نسبی هوا دارد، درختان جنگلی با جذب نزوالت و ذخیره کردن آن در سفره های آب های زیرزمینی و تبخیر آن در دیگر ایام سال که نزوالت قطع میشوند، خشک، موجب افزایش رطوبت نسبی هوا در فضای جنگل میگردند. افزون بر اینکه شاخ و برگ درختان با جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید و کاهش اثرات تخریبی پرتوهای خورشیدی، مانع تبخیر سطحی رطوبت خاک هم میشود. درختان با جذب، نگهداری و افزایش زمان ذوب برف ها بر روی شاخ و برگ خود، از تجمع آنها جلوگیری میکند و مانع از حرکت تودههای عظیم برف به شکل بهمن می شود.از آنجا که تولید دی اکسید کربن ناشی از سوختهای فسیلی، انعکاس پرتوهای خورشیدی را از زمین ناممکن می سازد و در نتیجه میانگین گرمای زمین افزایش می یابد و موجب پدیده موسوم به گلخانه ای می شود که اختالل در محیط زیست انسانی را به دنبال دارد، حفاظت و توسعه جنگلها موجب جذب و رسوب دی اکسید کربن و مانع افزایش گرمای زمین خواهد شد. جنگل به عنوان محیط زیست طبیعی، مأمن بسیاری از حیوانات وحشی و پرندگان است.

با توجّه به رشد فزاینده جمعیت انسانی و توسعه بی حد و حصر تکنولوژی و قرار گرفتن در عصر فراصنعتی که جوامع بشری را با محدودیت منابع جنگلی و آلودگی محیط زیست مواجه ساخته است؛ جنگلها با تثبیت الیه اُزُن، موجب کاهش آثار زیانبار پرتوهای فرابنفش و بیماریهای ناشی از آن خواهد شد. جنگلها و درختان در صنایع بزرگ چوبی و ساختمان سازی و تهیه لوازم منزل و پوشاک و برخی از فرآورده های جنگلی، مانند کائوچو، تأمین ماده خام کاغذ، تهیه دارو و مصارف پزشکی، مورد استفاده قرار می گیرند که در امر اشتغالزایی نیز بسیار سودمندند. کنترل آفات و امراض گیاهی و جلوگیری از هجوم گونه های مهاجم به محصوالت کشاورزی، پدید آمدن ارزش های زیبایی شناختی و هنری، امکان فعّالیتهای جنبی مانند: پرورش انواع آبزیان، زنبورداری، تولید قارچ، فراهم ساختن زمینه های گردشگری و بسیاری از فواید ارزشمند دیگر، دستاوردهای گرانبهایی هستند که به برکت جنگلها و درختان در اختیار بشر قرار گرفته است. در کشور ما هر ساله ۵۱ تا ۲۲ اسفند ماه به عنوان هفته درخت و درختکاری اعالم شده و مردم و دولت به انجام این امر مهم مبادرت می ورزند./تدبیر شرق

سمانه چگینی – کارشناس ارشد محیط زیست، مسئول کمیته محیط زیست حزب ندای ایرانیان -گیلان

نویسنده: سمانه چگینی